هر روز صبح، میلیونها نفر در سراسر جهان روز خود را با یک فنجان قهوه آغاز میکنند. این نوشیدنی محبوب که برای بسیاری به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره تبدیل شده، اکنون خود با بحرانی بیسابقه روبهرو است. قهوه و تغییرات اقلیمی دو مقولهای هستند که ارتباطی تنگاتنگ و سرنوشتساز دارند؛ بهگونهای که آینده این صنعت عظیم جهانی در هالهای از ابهام قرار گرفته است. افزایش دما، تغییر الگوهای بارش و وقوع خشکسالیهای طولانی، مزارع قهوه را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار داده و پیشبینیها حاکی از آن است که تا کمتر از یک دهه دیگر، بخش قابلتوجهی از مناطق تولیدی قهوه برای همیشه از بین خواهند رفت.
تأثیر تغییرات اقلیمی بر صنعت قهوه
گیاه قهوه یکی از حساسترین محصولات کشاورزی به تغییرات دما و رطوبت است. این گیاه برای رشد مطلوب به شرایط اقلیمی بسیار خاصی نیاز دارد؛ دمای معتدل، بارندگی منظم و ارتفاع مناسب از سطح دریا. گونهای که حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد قهوه جهان را تشکیل میدهد، قهوه عربیکا نام دارد که به دلیل طعم لطیف، عطر پیچیده و اسیدیته متعادل، محبوبترین گونه در میان دوستداران قهوه محسوب میشود. اما این گونه ارزشمند، بهشدت نسبت به تغییرات دما حساس است و افزایش تنها چند درجهای دما میتواند رشد آن را مختل کرده یا حتی موجب نابودی کامل آن شود.
بر اساس پژوهشهای انجامشده، تغییرات اقلیمی با افزایش دما و تشدید خشکسالی، هر دو گونه اصلی قهوه جهان یعنی عربیکا و روبوستا را با تهدیدی جدی روبهرو کرده است. پنج تولیدکننده بزرگ قهوه در جهان که حدود ۷۵ درصد از کل قهوه دنیا را تأمین میکنند، بهطور میانگین هر سال ۵۷ روز گرمای مخرب را تجربه میکنند که برای رشد و باردهی درختان قهوه بسیار آسیبزا است.
مناطقی که تا ۱۰ سال آینده در معرض نابودی هستند
پژوهش تازهای هشدار داده است که تغییرات اقلیمی، ۱۲ منطقه از ۱۸ منطقه اصلی کشت قهوه را تا دهه آینده برای تولید این محصول با مشکل مواجه خواهد کرد. این آمار هشداردهنده نشان میدهد که بخش بزرگی از مناطقی که امروز قهوه موردعلاقه ما را تولید میکنند، ممکن است تا کمتر از یک دهه دیگر به کلی از چرخه تولید خارج شوند.
آمریکای لاتین؛ خط مقدم بحران
آمریکای لاتین یکی از مهمترین مناطق تولید قهوه در جهان است و کشورهایی مانند برزیل، کلمبیا و السالوادور سهم بزرگی از تولید جهانی را به خود اختصاص دادهاند. اما این منطقه بهشدت در معرض تهدیدات اقلیمی قرار دارد. بر اساس گزارش سازمان ملل، تولیدکنندگان در آمریکای لاتین و اندونزی در خط مقدم این بحران قرار دارند و با افزایش دما و کاهش منابع آبی قابلپیشبینی دستوپنجه نرم میکنند.
برزیل بهعنوان بزرگترین تولیدکننده قهوه عربیکا در جهان، با چالشهای جدی مواجه است. مطالعهای که با استفاده از مدلهای اقلیمی انجام شده، پیشبینی میکند که تا سال ۲۰۳۰، سطح زمینهای مناسب برای کشت قهوه در برزیل به میزان قابلتوجهی کاهش یابد. در السالوادور، یکی از تولیدکنندگان مهم قهوه، سالانه ۹۹ روز گرمای مخرب برای درختان قهوه ثبت میشود که این رقم بسیار بالاتر از میانگین جهانی است. در کلمبیا نیز پیشبینی میشود که تا سال ۲۰۵۰، ۴۰ درصد از زمینهای فعلی قهوهکاری برای کشت عربیکا نامناسب شوند.
آفریقا؛ زادگاه قهوه در معرض خطر
اتیوپی که بهعنوان زادگاه قهوه شناخته میشود و بیش از ۴ میلیون خانوار به کشت این محصول اشتغال دارند، یکی دیگر از مناطقی است که بهشدت در معرض تهدید قرار دارد. قهوه تقریباً یکسوم درآمد صادراتی این کشور را تشکیل میدهد، اما آینده آن بهدلیل افزایش دما روزبهروز نامشخصتر میشود. کشاورزان اتیوپیایی هماکنون تأثیر گرمای شدید را بر مزارع خود مشاهده میکنند و این مسئله به کاهش عملکرد و کیفیت محصول منجر شده است.
بر اساس مطالعات محلی، تغییرات اقلیمی تأثیر قابلتوجهی بر بخش قهوه تخصصی اتیوپی خواهد داشت و اقدامات تطبیقی متناسب با هر منطقه برای افزایش تابآوری ضروری است. کشورهای شرق آفریقا از جمله اتیوپی، کنیا، اوگاندا و تانزانیا اگرچه نسبت به برخی مناطق دیگر کمتر در معرض بدترین سناریوهای اقلیمی قرار دارند، اما کشاورزان این مناطق معمولاً زمینهای بسیار کوچکی دارند و حتی تغییرات اقلیمی نسبتاً کوچک نیز میتواند تأثیرات جبرانناپذیری بر معیشت آنها داشته باشد.
آسیا؛ ویتنام و اندونزی در خط مقدم
ویتنام که دومین تولیدکننده بزرگ قهوه در جهان است و بیشتر بر تولید روبوستا متمرکز شده، نیز از این قاعده مستثنی نیست. این کشور با هدف کاهش انتشار گازهای گلخانهای تا سال ۲۰۳۰، برنامههایی برای توسعه کشاورزی کمکربن در بخش قهوه تدوین کرده است. با این حال، افزایش دما و تغییر الگوهای بارش، کشت قهوه را در بسیاری از مناطق این کشور با مشکل مواجه کرده است.
اندونزی نیز بهعنوان یکی از تولیدکنندگان مهم قهوه در آسیا، در خط مقدم تأثیرات تغییرات اقلیمی قرار دارد و با افزایش دما و نوسانات شدید منابع آبی دستوپنجه نرم میکند.
تأثیر بر کیفیت و طعم قهوه
تغییرات اقلیمی تنها به کاهش سطح زیر کشت محدود نمیشود؛ بلکه کیفیت و طعم قهوه را نیز بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد. افزایش دما و کاهش بارندگی باعث میشود دانههای قهوه کوچکتر شده و کیفیت آنها کاهش یابد. گرما و نور بیش از حد و کمبود آب که بهخاطر خشکسالیهای مرتبط با تغییرات آبوهوایی رایج شده، شرایطی را ایجاد میکند که کیفیت قهوه را به خطر میاندازد.
این مسئله برای علاقهمندان به قهوه ترک که بهدلیل عطر و طعم خاص خود طرفداران بسیاری دارد، خبر ناخوشایندی است. قهوه ترک که ریشه در فرهنگ و تاریخ چندصدساله ترکیه دارد و توسط بازرگانان امپراتوری عثمانی در قرن ۱۶ میلادی معرفی شد، به کیفیت بالای دانههای قهوه وابسته است. کاهش کیفیت دانههای قهوه بهدلیل تغییرات اقلیمی، میتواند بهطور مستقیم بر طعم و عطر این روش سنتی تهیه قهوه تأثیر بگذارد و تجربه نوشیدن آن را برای میلیونها نفر در سراسر جهان تحت تأثیر قرار دهد.
چالشهای پیش روی کشاورزان
کشاورزان قهوه، بهویژه آنهایی که مزارع کوچک دارند، در خط مقدم بحران تغییرات اقلیمی قرار دارند و با چالشهای پیچیده و درهمتنیدهای دستوپنجه نرم میکنند که فراتر از گرم شدن هواست.
تأثیر مستقیم تغییرات اقلیمی بر مزرعه و محصول
تغییرات اقلیمی با طوفانهای پیشبینیناپذیر، خشکسالیهای طولانی و تغییر الگوی بارش، مستقیماً به مزارع قهوه آسیب میزند و چالشهای زیر را ایجاد میکند:
کاهش شدید عملکرد و کیفیت: افزایش دما از آستانه ۳۰ درجه سانتیگراد، به بوتههای قهوه تنش حرارتی وارد کرده و عملکرد و کیفیت دانهها را به شدت کاهش میدهد. این تنش همچنین باعث تولید دانههای معیوب و سبکوزن (اصطلاحاً “لوبیای توخالی”) میشود که طعم نهایی قهوه را خراب میکنند. بهطور متوسط، پنج تولیدکننده بزرگ جهان سالانه ۵۷ روز گرمای اضافی را تجربه میکنند که برای درختان قهوه مضر است.
از دست رفتن زمینهای کشاورزی: پیشبینیها حاکی از آن است که تا سال ۲۰۵۰، بیش از نیمی از زمینهای فعلی مناسب برای کشت قهوه، بر اثر تغییرات اقلیمی از بین خواهند رفت. برای مثال، در منطقه آچه اندونزی، پیشبینی میشود که زمینهای مناسب برای کشت قهوه عربیکا تا ۹۰ درصد کاهش یابد.
افزایش آفات و بیماریها: گرمایش زمین، شرایط را برای گسترش آفات و بیماریهای جدید مانند زنگ برگ قهوه (Coffee Leaf Rust) مساعدتر کرده است. این بیماری قارچی، یکی از بزرگترین تهدیدات برای تولید قهوه در جهان است و میتواند بوتهها را به شدت تضعیف کرده و یا از بین ببرد.
مشکلات ساختاری و اقتصادی
کشاورزان خردهپا که حدود ۸۰ درصد از قهوه جهان را تولید میکنند، با مجموعهای از مشکلات ساختاری دستوپنجه نرم میکنند که توانایی آنها را برای مقابله با بحران کاهش میدهد:
کمبود شدید منابع مالی: برای سازگاری با تغییرات اقلیمی، کشاورزان به سرمایه نیاز دارند؛ اما متأسفانه، آنها تنها ۰.۳۶ درصد از بودجهی مورد نیاز برای این کار را دریافت میکنند. هزینهی متوسط سازگاری برای یک مزرعه یک هکتاری، روزانه ۲.۱۹ دلار برآورد شده است.
دسترسی محدود به فناوری و دانش: بسیاری از کشاورزان به فناوریهای نوین کشاورزی دسترسی ندارند و از روشهای قدیمی استفاده میکنند که کارایی لازم را ندارند. همچنین، کمبود نیروی کار، سرمایه و دانش، مهمترین موانع برای پیادهسازی روشهای سازگاری هستند.
کاهش حاصلخیزی خاک و محدودیت زمین: افزایش دما و تغییر الگوی بارش، به فرسایش و کاهش حاصلخیزی خاک دامن میزند. در کنار آن، زمینهای قابل کشت نیز روزبهروز محدودتر میشوند و فشار را بر کشاورزان دوچندان میکند.
ناپایداری معیشت و آیندهای نامشخص
تمام این فشارها، زندگی کشاورزان را با ناامنی اقتصادی و اجتماعی شدیدی مواجه کرده است:
نوسانات شدید درآمد: تغییرات اقلیمی باعث میشود که برداشت محصول از سالی به سال دیگر به شدت نوسان داشته باشد و کشاورزان نتوانند روی درآمدی ثابت حساب کنند. این بیثباتی، برنامهریزی برای آینده را برای آنها غیرممکن میسازد.
فشار افزایش قیمتها: کاهش عرضه قهوه در جهان، قیمت آن را افزایش داده است. در حالی که این موضوع ممکن است برای مصرفکننده گرانتر شدن قهوه را به همراه داشته باشد، سود این افزایش قیمت اغلب به کشاورزان خردهپا نمیرسد و آنها همچنان در تنگنای مالی به سر میبرند.
فقدان حمایت کافی: در بسیاری از مناطق، کشاورزان از حمایت کافی دولتها و نهادهای بینالمللی برای سازگاری با شرایط جدید برخوردار نیستند. عدم دسترسی به بازارهای فروش مطمئن نیز یکی از اصلیترین دغدغههای آنهاست.
نگاهی به راههای پیش رو
با وجود این چالشهای طاقتفرسا، کشاورزان و محققان دست از تلاش برنداشتهاند. برخی از راهکارهایی که برای افزایش تابآوری دنبال میشوند عبارتند از:
کشاورزی سایهانداز (Agroforestry): کاشت درختان سایهدار در کنار بوتههای قهوه، دمای محیط را کاهش داده و از گیاهان در برابر تنش حرارتی محافظت میکند.
توسعه گونههای مقاوم: محققان در حال توسعه و پیوند (Grafting) گونههای جدیدی از قهوه هستند که بتوانند در برابر خشکی، گرما و آفات مقاومت بیشتری داشته باشند.
مدیریت بهتر مزرعه: بهبود روشهای آبیاری، استفاده از کودهای طبیعی و مدیریت تلفیقی آفات، از دیگر راهکارهایی است که میتواند به کاهش آسیبپذیری مزارع کمک کند.
در نهایت، آینده صنعت قهوه تا حد زیادی به توانایی ما در حمایت از این کشاورزان و سرمایهگذاری روی راهکارهای پایدار بستگی دارد.
راهکارهای مقابله با بحران؛ از مزرعه تا فنجان قهوه
با وجود هشدارهای جدی درباره آینده قهوه و تغییرات اقلیمی، فعالان این صنعت دست روی دست نگذاشتهاند. امروز، جنبشی جهانی در سه سطح کلیدی در حال شکلگیری است: در سطح مزرعه (تغییر روشهای کشت)، در سطح صنعت و زنجیره تأمین (سرمایهگذاری و همکاری)، و در سطح مصرفکننده (انتخاب آگاهانه). در ادامه، هر یک از این راهکارها را به تفصیل بررسی میکنیم.
۱. راهکارهای سطح مزرعه؛ افزایش تابآوری در دل طبیعت
کشاورزان و محققان دریافتهاند که تنها راه نجات مزارع قهوه، بازگشت به طبیعت و همکاری با آن است. مهمترین این راهکارها عبارتند از:
کشاورزی سایهانداز (Agroforestry)
این روش که کهنترین و در عین حال هوشمندانهترین راهکار محسوب میشود، یعنی کاشت درختان بلندقامت (مانند موز، آووکادو یا درختان بومی) در کنار بوتههای قهوه. این درختان سایهبان طبیعی ایجاد میکنند و دمای محیط را تا چند درجه کاهش میدهند. تحقیقات نشان داده که در مزارعی که از کشاورزی سایهانداز استفاده میشود، بوتههای قهوه عربیکا در برابر تنش گرمایی مقاومت بسیار بیشتری نشان میدهند و کیفیت دانهها نیز حفظ میشود. بهعنوان مثال، مطالعهای در برزیل نشان داد که مزارع با ۵۰ درصد سایهدهی، تا سال ۲۰۵۰ همچنان ۷۵ درصد از زمینهای خود را برای کشت قهوه مناسب نگه میدارند، در حالی که مزارع بدون سایه، تنها ۴۰ درصد از زمینهای خود را حفظ خواهند کرد.
احیای خاک با کشاورزی بازساختی (Regenerative Agriculture)
این رویکرد فراتر از «پایدار» بودن است و به دنبال ترمیم و تقویت خاک است. با استفاده از کودهای آلی، کاشت گیاهان پوششی بین ردیفهای قهوه، و کاهش شخم زمین، کشاورزان میتوانند مواد آلی خاک را افزایش دهند، رطوبت را در خاک نگه دارند و از فرسایش جلوگیری کنند. خاک سالم، درختان قهوه را در برابر خشکسالی و بیماریها مقاومتر میکند. شرکتهای بزرگی مانند نستله، برنامههایی برای گسترش کشاورزی بازساختی در مزارع تأمینکننده خود راهاندازی کردهاند و هدف دارند تا سال ۲۰۳۰، تمام قهوهای که خریداری میکنند از مزارع بازساختی تأمین شود.
توسعه گونههای مقاوم به اقلیم
دانشمندان با بهرهگیری از گنجینه ژنتیکی قهوه در طبیعت، در حال شناسایی و پرورش گونههایی هستند که بتوانند گرمای بیشتر، خشکی طولانیتر و آفات جدید را تحمل کنند. برای مثال، گونههای وحشی مانند Coffea stenophylla که در غرب آفریقا یافت میشود، توانایی تحمل دمای بسیار بالاتر از قهوه عربیکا را دارد و طعمی شبیه به آن ارائه میدهد. همچنین از روش پیوند (Grafting) استفاده میشود؛ یعنی پیوند زدن شاخههای یک گونه مرغوب و پرمحصول به ریشههای یک گونه مقاوم به خشکی یا بیماری. این روش به کشاورزان اجازه میدهد تا بدون از دست دادن کیفیت محصول، تابآوری مزرعه خود را افزایش دهند.
مدیریت هوشمندانه آب و آبیاری
با کاهش بارندگی در بسیاری از مناطق، مدیریت منابع آب حیاتی شده است. سیستمهای آبیاری قطرهای، جمعآوری آب باران، و استفاده از مالچ (پوشاندن سطح خاک با برگ یا پلاستیک) برای کاهش تبخیر آب، از جمله تکنیکهایی هستند که به کشاورزان کمک میکنند با کمترین آب، بیشترین بازدهی را داشته باشند.
۲. راهکارهای سطح صنعت و زنجیره تأمین؛ همکاری برای بقا
تغییرات اقلیمی آنقدر بزرگ است که هیچ کشاورز یا شرکتای به تنهایی نمیتواند از پس آن بربیاید. به همین دلیل، همکاری در سراسر زنجیره تأمین شکل گرفته است:
سرمایهگذاری شرکتهای بزرگ در مزارع
برندهای مطرح قهوه دریافتهاند که برای تضمین آینده کسبوکار خود، باید مستقیماً از کشاورزان حمایت کنند. برنامههایی مانند «قهوه نستله» (Nescafé Plan) با سرمایهگذاری میلیاردی، به کشاورزان در بیش از ۱۶ کشور، نهالهای مقاوم، کود، و آموزش رایگان ارائه میدهند. این برنامهها کمک میکنند تا کشاورزان هزینههای سنگین تغییر روش کشت را تحمل کنند و درآمد پایداری داشته باشند.
پروژههای مشترک بینالمللی
سازمانهای بینالمللی و اتحادیه اروپا، پروژههای بزرگی مانند BOLERO را راهاندازی کردهاند که در آن صدها محقق از نقاط مختلف جهان، با همکاری یکدیگر، به دنبال تولید ارقام جدیدی از قهوه هستند که هم مقاوم باشند و هم کیفیت بالا داشته باشند. این پروژهها از روشهای پیشرفتهای مانند اصلاح نژاد مشارکتی استفاده میکنند، یعنی خود کشاورزان در انتخاب و آزمایش گونههای جدید نقش دارند تا بهترین نتیجه را برای منطقه خود به دست آورند.
۳. راهکارهای سطح مصرفکننده؛ قدرت انتخاب ما
آخرین و شاید مهمترین حلقه این زنجیره، ما مصرفکنندگان هستیم. هر فنجان قهوهای که مینوشیم، یک رأی است برای آیندهای که میخواهیم.
خرید قهوه با گواهینامههای پایدار
گواهیهایی مانند Rainforest Alliance، UTZ و Fairtrade تضمین میکنند که قهوهای که میخرید، از مزارعی تأمین شده است که به محیطزیست احترام میگذارند و به کشاورزان حقوق عادلانه پرداخت میشود. با انتخاب این محصولات، شما بهطور مستقیم از کشاورزانی حمایت میکنید که روشهای سازگار با اقلیم را به کار میگیرند.
آگاهیبخشی و مطالبه گری
هرچه مصرفکنندگان بیشتر درباره قهوه و تغییرات اقلیمی بدانند و از برندها مطالبه شفافیت و مسئولیتپذیری کنند، صنعت سریعتر به سمت راهکارهای پایدار حرکت خواهد کرد.
سخن پایانی
قهوه و تغییرات اقلیمی دو موضوعی هستند که آینده آنها بهطور جداییناپذیری به هم گره خورده است. تا ۱۰ سال آینده، ۱۲ منطقه از ۱۸ منطقه اصلی تولید قهوه در جهان ممکن است برای همیشه از چرخه تولید خارج شوند. آمریکای لاتین، آفریقا و آسیا همگی در معرض این تهدید قرار دارند و کشاورزان خردهپا که ستون فقرات این صنعت را تشکیل میدهند، آسیبپذیرترین گروه در این بحران هستند.
در این میان، قهوه عربیکا بهعنوان محبوبترین گونه قهوه در جهان، بیش از سایر گونهها در معرض خطر قرار دارد و قهوه ترک نیز بهعنوان یکی از اصیلترین روشهای تهیه قهوه، از کاهش کیفیت دانههای قهوه در امان نخواهد ماند. در چنین شرایطی، توجه به جزئیاتی مانند پلمپ و سوپاپ یکطرفه در بستهبندی قهوه، میتواند نقش مهمی در حفظ تازگی و کیفیت قهوهای که به دست مصرفکنندگان میرسد، ایفا کند.
خرید قهوه با کیفیت و تازهرست شده از فروشگاه قهوه واکا
در شرایطی که تغییرات اقلیمی کیفیت و کمیت قهوه را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار داده است، انتخاب قهوه باکیفیت و تازهرست شده بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است. فروشگاه قهوه واکا با درک عمیق از اهمیت تازگی و کیفیت قهوه، بهترین دانههای قهوه را از مناطق مختلف جهان انتخاب کرده و با تکنولوژیهای پیشرفته رستینگ، محصولاتی با عطر و طعمی بینظیر به شما عرضه میکند. قهوه واکا با داشتن ۷ شعبه در نقاط مختلف تهران و فروشگاه آنلاین تخصصی خود، بهترین گزینه برای خرید قهوه باکیفیت و تازهرست شده است. اگر به دنبال قهوهای هستید که همارزش بهترین قهوههای دنیا باشد و با عشق و تخصص فراوان رست شده، قهوه واکا انتخابی هوشمندانه برای شروع روزی پرانرژی و لذتبخش خواهد بود.